Жаһандық экономикалық өсім мен энергияға деген сұраныстың артуынан туындаған қысым жаңартылатын энергия көздерінің рөлін баламалы нұсқадан міндетті энергиямен қамтамасыз ету шешіміне айналдырды. Электр энергиясын өндіру мен тұтыну қазіргі өмір салтының тұрақтылығын қамтамасыз етуде аса маңызды мәнге ие. Ал дәстүрлі қазба отындарына негізделген энергия көздерінің саяси және экономикалық тұрақсыздықтарға бейім болуы – энергетикалық қауіпсіздік мәселесін халықаралық қатынастар мен экономикалық саясаттың өзегіне айналдыруда. Әсіресе мұнай мен табиғи газ секілді ресурстардың геосаяси қақтығыстар нысанына айналуы елдердің энергетикалық тәуелсіздігін қамтамасыз ету мен қауіпсіздігін күшейту қажеттілігін арттыра түсуде. Осы мақалада аталған үдерістер аясында Польша мен Венгрияның жаңартылатын энергияға қатысты саясаты, қазіргі жағдайы және болашаққа арналған жоспарлары жан-жақты талданады.
Бұл тұрғыда жаңартылатын энергия көздері экологиялық тұрғыдан орнықты болуымен және жергілікті ресурстарға негізделуі арқылы энергетикалық тәуелсіздікті арттыратынымен стратегиялық маңызға ие. Жаңартылатын энергия инфрақұрылымының кеңеюі мемлекеттерді дәстүрлі энергетикалық саясат салдарынан туындайтын халықаралық тәуелділіктерден қорғай отырып, экономикалық өсімнің кең ауқымда және теңгерімді түрде қамтамасыз етілуіне де ықпал етеді. Соңғы жылдары көптеген елдердің энергетикалық стратегиясында басымдыққа ие болған жаңартылатын энергия саласы, әсіресе дамушы өңірлерде қарқынды даму көрсетіп отыр. Осы талдауда Шығыс Еуропаның қарқынды дамып келе жатқан экономикаларының қатарына жататын Польша мен Венгрияның жаңартылатын энергия саласындағы соңғы бастамалары қарастырылады. Польша күн және жел энергетикасына қатысты теңгерімді көзқарас ұстанса, Венгрия күн энергиясына бағытталған стратегиясымен аймақтық жаңартылатын энергия трансформациясының ауқымын айқын көрсетеді.
2019 жылдан бастап жаһандық деңгейде жаңартылатын энергия қуатының айтарлықтай артқаны байқалады. Бұл үрдіс әсіресе 2022 жылдан кейін ерекше айқындала түсті. 2022 жылы әлем бойынша 295 гигаватт (ГВт) көлемінде жаңа жаңартылатын энергия қуаты іске қосылып, жаһандық жалпы қуат 3 372 ГВт-қа жетті. Бұл 2021 жылмен салыстырғанда шамамен 9,6%-ға өсімді білдіреді. Жаңа қуаттың шамамен 90%-ын күн және жел энергиясы құраса, іске қосылған барлық жаңа энергия көздерінің 83%-ы жаңартылатын сипатта болды. Бұл көрсеткіш аталған сектордың энергетикалық трансформациядағы басты орнын айқындай түседі (Честней, 2023). 2023 жылы бұл өсім үдерісі одан әрі үдей түсіп, 473 ГВт жаңа қуат қосылды, оның 86%-ы жаңартылатын энергия көздерінен құралды. Осы жылы күн энергиясы 346 ГВт-пен ең ірі үлеске ие болса, жел энергиясы 116 ГВт-пен екінші орынға ие болды (IRENA, 2024). 2024 жылы рекордтық деңгейде – 585 ГВт жаңа қуат іске қосылып, оның 92%-ы жаңартылатын энергия көздерінен құралды. Күн энергиясы 452 ГВт-пен көшбасшылық ұстанымын сақтап қалса, жел энергиясы 113 ГВт-пен екінші орнын берік ұстады (IRENA, 2025). 2030 жылы жаңартылатын энергия көздерінің қосатын үлесі 935 ГВт-қа жетеді деген болжам бар, оның 95%-ын күн және жел энергиясы құрайды деп күтілуде. Жалпы қуат көлемі сол кезеңде 5 520 ГВт-қа жетеді деген болжам жасалуда (IRENA, 2024).
Еуропалық Одақта (ЕО) жаңартылатын энергияға қатысты мақсаттар климаттық саясаттың дамуымен бірге айтарлықтай күшейтілуде. 2019 жылы жарияланған Еуропалық жасыл келісім (European Green Deal) 2050 жылға қарай климаттық бейтараптыққа қол жеткізуді мақсат етеді. Бұл мақсат 2021 жылы ұсынылған «55-ке сай» (Fit for 55) пакетімен күшейтіліп, 2030 жылға дейін ЕО-ның энергия тұтынуындағы жаңартылатын көздердің үлесін 32%-дан 40%-ға дейін арттыру ұсынылды (Еуропалық комиссия, 2025). Сонымен қатар, Ресейдің 2022 жылы Украинаға басып кіруінен кейін қабылданған және шұғыл түрде іске қосылған REPowerEU жоспары аясында, бұл үлесті 2030 жылға дейін 42,5%-ға дейін жеткізу мақсаты қойылды (Еуропалық комиссия, 2025).
Шығыс Еуропа аймағы Еуропалық Одақтың (ЕО) энергетикалық трансформациясындағы стратегиялық қызметіне байланысты барған сайын маңызды рөлге ие болуда. Бұрын жаңартылатын энергия көздері саласында артта қалып келген Шығыс Еуропа елдері, әсіресе күн энергетикасы бағытында, соңғы жылдары елеулі серпіліс жасап отыр. Бұл үдеріс нәтижесінде Шығыс Еуропаның Еуропа аясындағы күн энергиясы өндірісіндегі үлесі айтарлықтай арта түсті. 2019–2024 жылдар аралығында өңірдегі күн энергиясы қуаты шамамен 9 ГВт-тан 46 ГВт-қа дейін өсіп, шамамен 450%-ға артты. Бұл көрсеткіш Еуропа бойынша орташа өсім деңгейі – 145%-ды айтарлықтай басып озды (Maguire, 2025).
Күн энергиясын өндіру көлемі де осы кезеңде 9 ТВтсағ-тан 42 ТВтсағ-қа дейін жетіп, шамамен бес есеге өсті. Соның нәтижесінде аймақтағы энергетика саласынан шығатын CO₂ шығарындылары 26%-ға қысқарды. 2024 жылғы жазда күн энергиясының электр энергиясын өндірудегі орташа үлесі Мажарстанда 36%, Польшада шамамен 19% деңгейіне жетті, ал ЕО бойынша орташа көрсеткіш 12% деңгейінде сақталды (Магуайр, 2025).
Бұл өсім үрдісінде Польша мен Мажарстан аймақтың жетекші елдері ретінде алдыңғы қатардан көрінуде. Ұзақ жылдар бойы көмірге тәуелді болған Польша соңғы уақытта күн және жел энергиясы салаларында қуаттылығын айтарлықтай арттырса, Мажарстан негізінен күн энергиясына басымдық бере отырып, аса жылдам дамуға қол жеткізді. Польшада жаңартылатын энергия көздерінің электр энергиясын өндірудегі үлесі 2019 жылы 14–15% шамасында болса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 30%-ға жуықтады (Птак, 2025). Ал Мажарстанда күн энергиясының үлесі 2019 жылғы 4%-дан 2024 жылы 25%-дан асып, Еуропадағы ең жоғары өсім қарқынын көрсетті (Грин Форум, 2025).
Польшада жаңартылатын энергетика саласындағы бұл өрлеу жергілікті ынталандыру шаралары мен Еуропалық Одақ қолдауының үйлесімі арқасында жүзеге асып отыр. 2022 жылы 12 ГВт болған күн энергиясы қуаты 2023 жылы 17 ГВт-қа дейін артып, елеулі серпіліс жасалды (Юэн, 2024). Қуаттылықтың артуы 2024 жылы елдегі электр энергиясының 29,6%-ының жаңартылатын көздерден алынуына мүмкіндік берді. Сонымен қатар, жаңартылатын энергетиканың дамуы көмірдің үлесін 2022 жылғы 70%-дан 2024 жылы 57%-ға дейін қысқартуға ықпал етті (Птак, 2025).
«Prosumer» деп аталатын шағын ауқымды таратылған күн энергиясы жүйелері жаңартылатын энергетика саласында ерекше орын алуда. Prosumer сөзі ағылшын тіліндегі producer (өндіруші) және consumer (тұтынушы) сөздерінен құралған. Бұл жүйе арқылы жеке тұлғалар күн панельдері тәрізді шағын энергия өндіру құрылғыларынан алынған артық электр энергиясын ұлттық желіге бере алады. Нәтижесінде, желіге берілген электр энергиясы тұтынушының есепшотынан шегеріліп, энергия шығындарын азайтуға мүмкіндік туады. 2022 жылдың соңына қарай қуаттылығы 9,3 ГВт болатын шамамен 1,2 миллион шағын ауқымды жаңартылатын энергия нысаны тіркелді, олардың 99%-ын күн панельдері құрады (Птак, 2023).
Ірі жобалар да кең таралуда: мысалы, Lightsource BP компаниясы 2024 жылдың ортасында қуаттылығы 40 МВт болатын жаңа күн электр станциясын іске қосты (Магуайр, 2024). Құрлықтағы жел энергетикасы саласында біраз уақыт байқалған баяу өсімнен кейін, 2022 жылы шамамен 1 ГВт жаңа қуат қосылып, жалпы қуат 8 ГВт-қа жетті (Пан Америка Қаржы, 2023). Сонымен қатар, Польша Балтық теңізінде офшорлық жел энергетикасы бойынша инвестицияларды дамытып, алғашқы кезеңде 2030 жылға дейін шамамен 5,9 ГВт қуатты іске қосуды жоспарлап отыр (Польша Климат және Қоршаған орта министрлігі, 2024). Бұл инвестициялар алдағы жылдары елдің жаңартылатын энергия әлеуетін едәуір арттырады.
Мажарстанның жаңартылатын энергия саласындағы жетістіктері, негізінен күн энергиясына басымдық беруімен ерекшеленеді. Елдің жаңартылатын энергия қуаты соңғы жылдары қарқынды өсіп, 2025 жылдың басында шамамен 7 550 МВт-қа жетті. Бұл қуаттың 80%-дан астамы 2020 жылдан кейін орнатылған (Грин Форум, 2025).
Күн энергиясы секторындағы жедел даму Мажарстанның электр энергетикасын түбегейлі өзгертуде. Егер 2019 жылы күн энергиясының жалпы электр өндірудегі үлесі шамамен 4% болса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 25%-ға жетті (Грин Форум, 2025). Әсіресе 2024 жылғы жаз мезгілінде, күндізгі мезгілдерде күн энергиясынан өндірілген электр энергиясы ұлттық тұтыну сұранысының 80%-дан астамын қамтыған күндердің саны 2023 жылы 10 болса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 70 күнге дейін артты. Бұл деректер Мажарстандағы күн энергетикасы инфрақұрылымының даму қарқынын нақты айғақтайды (Грин Форум, 2025).
2024 жылғы алғашқы жеті айда Мажарстанда күн энергиясы қондырғылары арқылы өндірілген жалпы электр энергиясының көлемі 5,8 ТВт/сағ болды. Бұл көрсеткіш алдыңғы жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 47,7%-ға артқан (Магуайр, 2025). Елдегі күн энергиясы қуатының артуы негізінен жүздеген орташа ауқымды жобалар мен шатырлық жүйелерге негізделгенімен, соңғы жылдары ірі көлемдегі күн электр станцияларының да іске қосылу қарқыны күшейіп келеді. Мәселен, 2024 жылғы шілдеде Батыс Мажарстандағы 60 МВт қуаттылықтағы Tapolca күн электр станциясы пайдалануға берілді (Магуайр, 2025). Сонымен қатар, мұнай компаниясы MOL Ballószög өңірінде 66 МВт қуатқа ие жаңа күн электр станциясын сатып алды (Грин Форум, 2024). Бұл үрдістер жаңа жобалардың орташа қуат көлемінің артып келе жатқанын айғақтайды.
Польша мен Мажарстанда жаңартылатын энергия саласындағы ілгерілеулер 2019–2025 жылдар аралығында ұлттық саясаттың тиімділігі мен Еуропалық Одақ тарапынан ұсынылған қаржылық қолдау және ынталандыру механизмдерінің арқасында мүмкін болды. Екі ел де Еуропалық Одақтың “Еуропалық жасыл келісім” және “55-ке сай” (Fit for 55) стратегияларымен үйлесімді жүйелі реформалар мен қолдаушы бағдарламаларды іске асырды. Мажарстанда жүзеге асырылып жатқан қолдаушы бағдарламалардың ішіндегі ең кең таралғаны – “Mój Prąd” (Менің электрім) гранттық бағдарламасы. Бұл бағдарлама 2019 жылы Польшада басталып, үй шатырларына күн панельдерін орнатуға бағытталған ынталандыру түрінде қызмет етеді. 2022 жылы фотосоларлық жүйелерге берілетін грант сомасы 6 000 злотиге (шамамен 1 275 еуро) дейін, ал энергия сақтау жүйелері үшін 15 000 злотиге (3 187 еуро) дейін жеткізілді (Птак, 2022). 2022 жылдың соңына дейін бағдарлама аясында жалпы қуаты 9,3 ГВт-ты құрайтын 1,2 миллионнан астам микрожүйе қаржыландырылды (Птак, 2022). Бағдарлама энергия сақтау құрылғылары мен жылу сорғыларын қамтитын бағытта кеңейтілуде. 2024 жылғы соңғы жаңартудан кейін, фотосоларлық жүйелерге бөлінетін грант көлемі өзгеріссіз қалса да, энергия сақтау құрылғылары үшін бөлінетін сома 16 000 злотиге (3 750 еуро) дейін артты (Джоуетт, 2024).
Сонымен қатар, ерекше назар аударарлық тағы бір тетік – жаңартылатын энергия көздері бойынша өткізілетін аукциондар (CfD – айырма келісімшарттары). Польша 2016 жылдан бастап жаңартылатын энергия жобаларын айырма келісімдері (Contract for Difference) арқылы қолдау тетігіне көшкен болатын. 2016–2022 жылдар аралығында аталған аукциондар шеңберінде 5,34 ГВт құрлықтағы жел энергиясы қуаты қаржыландырылды, әрі бұл бағдарлама 2027 жылға дейін ұзартылды (Пан Америка Қаржы, 2023). Бұған қосымша, шағын ауқымды жаңартылатын энергия өндірушілерге арналған “нақты өлшеу” және “нақты есептесу” (net metering, net billing) жүйелері де енгізілді. 2022 жылға дейін қолданыста болған нет өлшеу жүйесі күн энергиясының кең таралуына ықпал етті. 2022 жылғы сәуірден бастап нет есептесу жүйесі күшіне еніп, артық өндірілген энергияны нарықтық бағамен сату мүмкіндігі қарастырылды (Джоуетт, 2023).
Польшада жаңартылатын энергия жобаларына қатысты әкімшілік кедергілерді азайту және электр желісіне қосылу рәсімдерін оңайлату бағытында маңызды қадамдар жасалды. Сонымен қатар, ел Еуропалық Одақтың Эмиссиялармен сауда жасау жүйесі (ETS) шеңберіндегі Модернизация қоры арқылы айтарлықтай қаржылық қолдау алды. Мемлекет бақылауындағы PGE энергетикалық компаниясы мен Orlen мұнай корпорациясы жаңартылатын энергия көздеріне бағытталған инвестицияларын арттыра отырып, Польшаның көмірге тәуелділіктен біртіндеп арылуына септігін тигізуде.
Мажарстанның жаңартылатын энергия саласындағы саясаты негізінен күн энергетикасына бағытталған және әртүрлі ұлттық ынталандыру тетіктерімен қамтамасыз етілген. Бұл шаралардың қатарында сатып алу кепілдіктері мен METÁR жүйесінің аясында өткізілетін жаңартылатын энергия аукциондары (конкурстық негіздегі субсидиялар) айрықша маңызға ие. 2017 жылдан бері METÁR жүйесі «жасыл сыйақылар» мен бәсекелі аукциондарды ұштастыра отырып, ірі көлемдегі күн энергетикасы жобаларын қолдауға бағытталған. 2019–2020 жылдары өткізілген алғашқы METÁR аукциондары күн энергетикасы саласындағы инвестицияларға серпін берді және бұл қолдаудың тұрақтылығы инвесторлардың сенімін нығайтты (Халықаралық Энергетика Агенттігі, 2022). Сонымен қатар, Польшадағыдай жеке үй шаруашылықтарының күн электр станцияларын орталық желіге қосуына мүмкіндік беретін жүйе енгізілді. Мажарстанда үйішілік және коммерциялық күн панелі жүйелері үшін «таза есептесу» (нет-өлшеу) жүйесі қолданылды. Бұл жүйе арқылы 50 кВт-қа дейінгі қуаттылықтағы қондырғылар өндірген артық электр энергиясы бөлшек баға бойынша желіге беріліп, тұтынушылардың электр шығындарын азайтуға жол ашты. Аталған субсидиялық бағдарламаға жалпы сомасы 350 миллион еуро көлемінде мемлекеттік қолдау бөлінді (Оңтүстік-Шығыс Еуропа Энергетика Институты, 2017; Халықаралық Энергетика Агенттігі, 2022).
Соңғы жылдары әлемдік деңгейде жаңартылатын энергия көздеріне бетбұрыс қарқын алып, энергетикалық саясаттар тұрақтылық, энергия қауіпсіздігі және экономикалық тәуелсіздік өлшемдері тұрғысынан қайта қаралуда. Қазба отындарына негізделген жүйелердің геосаяси тәуекелдерге ұшырағыштығы бұл үрдісті жеделдете түсті. Еуропалық Одақтың «Жасыл келісім» стратегиясы мен Ресей–Украина қақтығысынан кейінгі жеткізу қауіпсіздігіне байланысты алаңдаушылық аймақ елдерін жаңартылатын энергияны басымдықты сала ретінде дамытуға итермеледі.
Осы жағдай аясында Шығыс Еуропа мемлекеттері де серпінді өзгерістерге қол жеткізуде. Соңғы жылдары күн энергиясына бағытталған инвестициялар Еуропа орташа көрсеткіштерінен асып түсіп, жаңартылатын көздердің жалпы электр өндірісіндегі үлесі едәуір артты. Мажарстан күн энергиясын күндізгі негізгі ресурс деңгейіне көтерсе, Польша көмірге тәуелділікті азайтып, неғұрлым теңгерімді энергия құрылымын қалыптастыру жолына түсті. Бұл елдерде шағын көлемді, жеке тұтынушы негізіндегі жүйелермен қатар ірі станциялар мен жел электр жобалары да кеңінен дамуда.
Аталған жетістіктер тек экологиялық тұрақтылықты арттырумен шектелмей, экономикалық орнықтылық пен технологиялық әлеуетті нығайтуға да үлес қосуда. Алайда бұл жетістіктерді ұзақ мерзімді әрі орнықты даму үрдісіне айналдыру үшін энергияны сақтау, желілік инфрақұрылымды жаңғырту және өңірлік интеграция бағыттарында кешенді стратегиялық шешімдер қажет.
Польша мен Мажарстан мысалдары Шығыс Еуропаның энергетикалық трансформацияда белсенді және серпінді аймаққа айналып келе жатқанын айқын көрсетеді. Алдағы кезеңде бұл елдердің тек энергия өндіру саласында ғана емес, сонымен қатар технологиялық инновациялар, энергия экспорты және климат дипломатиясы бағыттарында да жетекші рөл атқаруы күтілуде. Осы орайда, жаңартылатын энергия көздері бұл елдер үшін тек экологиялық таңдау ғана емес, сонымен қатар экономикалық бәсекеге қабілеттілік пен ұлттық егемендіктің басты тіректерінің біріне айналып отыр.
Дереккөз:
Еуропалық Комиссия (2025). Жаңартылатын энергия жөніндегі директива. Сілтеме: https://energy.ec.europa.eu/topics/renewable-energy/renewable-energy-directive-targets-and-rules/renewable-energy-directive_en#:~:text=In%20July%202021%2C%20the%20Commission,increase%20renewables%20across%20the%20economy. Қаралған күні: 10.06.2025.
Честней, Нина (2023). IRENA мәліметінше, былтыр жаңартылатын энергия қуаты әлемде 10%-ға артты. Сілтеме: https://www.reuters.com/business/energy/global-renewables-capacity-grew-by-record-10-last-year-irena-2023-03-21/#:~:text=IRENA%27s%20annual%20report%20on%20renewable,higher%20than%20the%20previous%20year. Қаралған күні: 10.06.2025.
Грин Форум (2024). MOL компаниясы 66 МВт күн электр станциясын сатып алып, қуаттылығын екі есе арттырды. Сілтеме: https://www.green-forum.eu/business/20241220/mol-doubles-solar-capacity-with-66-mw-acquisition-1603. Қаралған күні: 12.06.2025.
Грин Форум (2025). Мажарстан күн энергиясы бойынша Еуропада 25% үлеспен көш бастап тұр. Сілтеме: https://www.green-forum.eu/industry/20250128/hungary-leads-europe-in-solar-energy-with-25-share-1664#:~:text=The%20latest%20data%2C%20published%20by,over%20the%20past%20five%20years. Қаралған күні: 12.06.2025.
Оңтүстік-Шығыс Еуропа Энергетикалық Институты (2017). Мажарстан 50 кВт-қа дейінгі күн жобаларын 0% мөлшерлемемен несие арқылы қолдайды. Сілтеме: https://www.iene.eu/hungary-supports-net-metering-pv-projects-up-to-50-kw-with-0-loans-p3382.html?utm_. Қаралған күні: 13.06.2025.
Джоуетт, Патрик (2024). Польша тұрмыстық күн және энергия сақтау жүйелеріне арналған ынталандыру бағдарламасын қайта бастады. Сілтеме: https://www.pv-magazine.com/2024/09/05/poland-relaunches-residential-solar-storage-rebate-scheme/?utm_. Қаралған күні: 12.06.2025.
Магуайр, Гэвин (2025). Шығыс Еуропаның жасырын күн энергиясы серпіні. Сілтеме: https://www.reuters.com/markets/commodities/eastern-europes-stealthy-surge-solar-generation-maguire-2025-06-03/#:~:text=That%20collective%20solar%20capacity%20footprint,just%20the%20past%20five%20years. Қаралған күні: 10.06.2025.
Пан Америка Қаржы (2023). Жер үстіндегі жел энергетикасы бойынша жаһандық нарық есебі. Сілтеме: https://panamericanfinance.com/insights/energy-transition/global-onshore-wind-report-2023/key-regional-markets/poland/#:~:text=more%20annual%20capacity%20%28a%2012,a%20target%20of%2012%20GW. Қаралған күні: 12.06.2025.
Польша Климат және Қоршаған орта министрлігі (2024). 2040 жылға дейінгі Польша энергетикалық саясаты. Сілтеме: https://www.gov.pl/web/climate/energy-policy-of-poland-until-2040-epp2040#:~:text=Energy%20Policy%20of%20Poland%20until,share%20of%20renewable%20energy. Қаралған күні: 12.06.2025.
Птак, Алиця (2022). Польша, тұрмыстық күн панельдері мен энергия сақтау жүйелеріне субсидияны арттырды. Сілтеме: https://notesfrompoland.com/2022/11/24/poland-increases-subsidies-for-home-solar-panels-and-energy-storage/#:~:text=Poland%20increases%20subsidies%20for%20home,%E2%82%AC1%2C275%29. Қаралған күні: 12.06.2025.
Птак, Алиця (2023). Польша 2022 жылы жаңартылатын микроқондырғылардан электр өндіруді екі есе арттырды. Сілтеме: https://notesfrompoland.com/2023/03/21/poland-doubled-electricity-production-from-renewable-micro-installations-in-2022/#:~:text=,of%20which%20comes%20from. Қаралған күні: 12.06.2025.
Птак, Алиця; Стражалковский, Патрык (2025). CLEW нұсқаулығы – Польша үкіметі энергия транзиті бойынша уәделерін орындамады. Сілтеме: https://www.cleanenergywire.org/factsheets/clew-guide-upcoming-election-will-shape-direction-and-pace-polands-energy-transition#. Қаралған күні: 12.06.2025.
Халықаралық Энергетикалық Агенттік (2022). Мажарстан 2022 – Атқарушы түйін. Сілтеме: https://www.iea.org/reports/hungary-2022/executive-summary. Қаралған күні: 13.06.2025.
Халықаралық Энергетикалық Агенттік (2022). Мажарстан 2022 энергия саясатын шолу. Сілтеме: https://iea.blob.core.windows.net/assets/9f137e48-13e4-4aab-b13a-dcc90adf7e38/Hungary2022.pdf. Қаралған күні: 13.06.2025.
Халықаралық Жаңартылатын Энергия Агенттігі (2023). 2023 жылғы жаңартылатын қуат статистикасы. Сілтеме: https://www.irena.org/Publications/2023/Mar/Renewable-capacity-statistics-2023?ref=europeans.today&utm. Қаралған күні: 10.06.2025.
Халықаралық Жаңартылатын Энергия Агенттігі (2024). 2024 жылғы жаңартылатын қуат статистикасы. Сілтеме: https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2024/Mar/IRENA_RE_Capacity_Statistics_2024.pdf. Қаралған күні: 10.06.2025.
Халықаралық Жаңартылатын Энергия Агенттігі (2025). 2025 жылғы жаңартылатын қуат статистикасы. Сілтеме: https://www.irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2025/Mar/IRENA_DAT_RE_Capacity_Statistics_2025.pdf. Қаралған күні: 10.06.2025.
Юэн, Саймон (2024). Польшадағы орнатылған күн электр қуаты 17 ГВт-тан асты. Сілтеме: https://www.pv-tech.org/polands-installed-solar-capacity-exceeds-17gw/#:~:text=Poland%E2%80%99s%20cumulative%20installed%20solar%20PV,a%20Polish%20research%20group. Қаралған күні: 12.06.2025.
Бұл блогта жарияланған пікірлер автордың жеке көзқарастары болып табылады, институттың көзқарасын білдірмейді.